Khotbah Jumat Berbahasa A’jam Studi Komparatif Mazhab Hanafi dan Mazhab Syafii

Friday Sermons in Non Arabic Language: A Comparative Study of the Hanafi and Mazhab Syafii

Authors

  • Andika Rasyid Institut Agama Islam STIBA Makassar, Indonesia
  • Muhammad Nirwan Idris Institut Agama Islam STIBA Makassar, Indonesia
  • Islahuddin Ramadhan Mubarak Institut Agama Islam STIBA Makassar, Indonesia

DOI:

https://doi.org/10.36701/fikrah.v3i1.2574

Keywords:

sermons, non arabic, comparative, hanafi, shafii

Abstract

The Friday sermon (khuṭbah) is an integral part of the Friday prayer, with specific conditions and essential components required for its validity. One of the debated issues is the use of nonArabic (a’jam) languages in delivering the sermon. This study aims to examine and compare the perspectives of the Hanafi and Syafii schools regarding the permissibility of delivering Friday sermons in nonArabic languages and to determine which opinion is stronger in the context of nonArab Muslim communities. This research employs a qualitative descriptive method with normative and comparative approaches through literature review of classical and contemporary scholarly works. The Hanafi school permits the use of nonArabic languages in Friday sermons under all circumstances, even if the preacher is capable of speaking Arabic, arguing that the essence of the sermon lies in the remembrance of Allah rather than the language used. In contrast, the Syafii school requires the sermon to be delivered in Arabic, considering it a ritual act similar to the essential parts of prayer, although it provides dispensations in cases of necessity. The findings indicate that both schools’ muʿtamad (authoritative) views are well-grounded, yet contextually, the Hanafi position is more applicable for nonArab communities so that the sermon’s message can be properly understood by the congregation. Therefore, it is important for preachers to consider the public benefit when delivering Friday sermons to ensure the effectiveness of Islamic preaching.

Downloads

Download data is not yet available.

References

Al-Qur’an al- Karim

Buku

‘Ābidīn, Muḥammad Amīn ibn ‘Umar ibn ‘Abd al-‘Azīz, Hāsyiyah Radd al-Muḥtār ‘alā al-Durr al-Mukhtār, Juz 2 Cet. II; Beirut: Dār Fikr, 1386 H/1966 M.

al-‘Ālamiyyah, Manāhij Jāmi‘ah al-Madīnah, Khithabah, Madinah: Jāmi’ah al-Madīnah al-‘Ālamiyyah, t.th.

al-Bagdādī, Abū al-Ḥasan ‘Alī ibn Muḥammad ibn Muḥammad ibn Ḥabīb al-Baṣrī, al-Ḥāwī al-Kabīr fī Fiqh Mazhab al-Imām al-Syāfi’ī wa Huwa Syarḥ Mukhtaṣar al-Muzanī Juz 2, Cet. I; Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1419 H/1999 M.

Bāsyā, Aḥmad Taimūr, Naẓrah Tārīkhīyyah fī Ḥudūṡi al-Mażāhib al-Fiqhiyyah al-Arba’ah, Cet. I; Beirut: Dār al-Qādirī li al-Țibā’ah wa al-Nasyr wa al-Tauzī’, 1411 H/1990 M.

Bāz, Abdul-‘Azīz ibn Abdullāh ibn Abdurraḥmān ibn, Majmū Fatāwā wa Maqālāt Mutanawwi‘ah, Juz 12, Kepresidenan Pengelola Penelitian Ilmiah dan Fatwa, Kerajaan Arab Saudi, t.th.

al-Dā'imah, al-Lajnah, Juz 8, Riyad, al-Lajnah al-Dā'imah li al-Buḥūṡ al-‘Ilmiyyah wa al-Iftā’ Jam’u wa Tartīb. t.th.

Departemen Pendidikan Nasional. Kamus Besar Bahasa Indonesia Pusat bahasa Cet. III, 2008 M.

al-Dimasqī , Abū al-Fidā’ Ismā’īl ‘Umar ibn Kaṡīr al-Qurasyī al-Baṣrī, Tafsīr al-Qur’ān al-‘Aẓīm, Juz 8, Cet. II; t.t.p.: Dār Ṭayyibah li al-Nasyr wa al-Tauzī‘, 1420 H/1999 M.

al-Fayrūzābādī, Majmu’ al-Dīn Abū Ṭāhir Muḥammad ibn Ya’qūb, Al-Qāmūs al-Muḥīṭ, Cet. VIII; Beirūt: Mu’assasah al-Risālah li al-Ṭibā‘ah wa al-Nasyr wa al-Tauzī’, 2005 M.

al-Gazzī, Muḥammad Ṣidqī ibn Aḥmad ibn Muḥammad al-Būrnū Abū al-Ḥāris, Mausū‘ah al-Qawā’id al-Fiqhiyyah, Juz 8 (Cet. 1; Beirut: Mu’assasah al-Risālah, 1424 H/2003 M, h. 775.

al-Ḥanafī, Burhān al-Dīn Abū al-Ma‘ālī Maḥmūd ibn Aḥmad ibn ‘Abd al-‘Azīz ibn ‘Umar ibn Māzah al-Bukhārī, al-Muḥīṭ al-Burhānī fī al-Fiqh al-Nu‘mānī, Juz 2, Cet. I, Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1424 H/2004 M.

al-Ḥanafī, Ḥasan ibn ‘Ammār ibn ‘Alī al-Syarnabalālī al-Miṣrī, Marāqī al-Falāḥ Syarḥ Matn Nūr al-Īḍāḥ, Juz 1 Cet I; t.t.p.: al-Maktabah al-‘Aṣriyyah, 1425 H/2005 M.

al-Ḥujailānī, al-ʿAzīz ibn Muḥammad ibn ‘Abdullāh, Khuṭbah al-Hājah wa Aḥkāmuhā al-Fiqhiyyah, Juz 1; Cet. I; t.t.p.: Wizārat al-Syu’ūn al-Islāmiyyah wa al-Awqāf wa al-Da’wah wa al-Irsyād, 1463/2002 M.

al-Isbīlī, al-Qāḍī Muḥammad ibn ‘Abdillāh Abū Bakr ibn al-‘Arabī al-Ma’āfirī, Aḥkām al-Qurʾān, Juz 4, (Cet. III; Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1424 H/2003 M), h. 249.

al-Islāmiyyah, Wizārat al-Auqāf wa al-Syu’ūn, al-Mausū‘ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaitiyyah, Juz 19 Kuwait: Dār al-Salāsil, Ṣafḥah, t.th.

al-Isnawī, Jamāl al-Dīn ‘Abd al-Raḥīm, al-Muhimmāt fī Syarḥ al-Rauḍah wa al-Rāfi‘ī, Juz 3 Beirut Cet. I, , Dār Ibn Ḥazm, 1430 H /2009 M.

al-Ju‘fī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad ibn Ismā‘īl al-Bukhārī, Ṣaḥīḥ al-Bukhārī, Juz 1, Cet. V, Damaskus: Dār Ibn Kathīr, 1414 H/1993 M.

Kementerian Agama RI, Al-Qur’an dan Terjemah, Cet. I; Bandung: Cordoba 2020 M.

al-Khālidī, Muḥammad ‘Abd al-‘Azīz, Ḥāsyiyah al-Ṭaḥṭāwī ‘alā Marāqī al-Falāḥ Sharḥ Nūr al-Īḍāḥ, Cet I; Beirut: Dār al-Kutub al-Ilmiyyah) 1418 H/1997 M.

Nasir, Mohammad, Metode Penelitian Kualitatif dan Kuantitatif Cet. III; Bandung: Erlangga, 2012 M.

al-Nawawī, Abū Zakarīyā Muḥyiddīn ibn Syaraf, Al-Majmū’ Syarḥ al-Muhażżab, Juz 4 Kairo: Idārah al-Ṭibā’ah al-Madanīyyah, Maṭba’ah al-Tadāmun al-Ikhwī, 1344 H.

al-Nawawī, Abū Zakariyā Muḥyiddīn Yaḥyā ibn Syaraf, Rauḍah al-Ṭālibīn wa ‘Umdatu al-Muftīn Juz 2 Cet. III; Beirūt: Maktabah al-Islāmī, 1416 H/1991 M.

al-Nawawī, Abū Zakariyā Muḥyiddīn Yaḥyā ibn Syaraf, Al-Minhāj Sharḥ Ṣaḥīḥ Muslim ibn al-Ḥajjāj, Juz 6 Cet. II; Beirut: Dār Iḥyā’ al-Turās al-‘Arabī 1392 H.

al-Naisābūrī, Abū al-Ḥusain Muslim ibn al-Ḥajjāj ibn Muslim al-Qusyairī, Ṣaḥīḥ Muslim, Juz 2 Kairo: Maṭba’ah ‘Īsā al-Bābī al-Ḥalabī, 1374 H/1955 M.

Noor, Juliansyah, Metodologi Penelitian Jakarta: Kencana Prenada Media Grup, 2011 M.

al-Ramlī, Syams al-Dīn Muḥammad ibn Abī al-‘Abbās Aḥmad ibn Ḥamzah Shihābuddīn, Nihāyah al-Muḥtāj ilā Sharḥ al-Minhāj, Juz 2 Beirūt: Dār Fikr, 1404 H/1984 M.

al-Ruwasyī, Jamāl al-Dīn ibn Manẓūr al-Anṣārī, Lisān al-‘Arab, Juz 1, Cet. III, Beirūt: Dār Ṣādir, 1414 H/1993 M.

al-Sarakhsī, Muḥammad ibn Aḥmad ibn Abī Sahl Syams al-A’immah, al-Mabsūṭ, Juz 2 Mesir: Maṭba’ah al-Sa’ādah, t.th.

al-Sa’dī, Abdurraḥmān ibn Nāṣir ibn ‘Abdullāh al-Sa‘dī, Tafsīr al-Karīm fī Tafsīr Kalām al-Manān, Juz 1, Cet. I; t.t.p.: Mu’assasah al-Risālah, 1460 H/2000 M.

al-Syarbīnī, Syamsu al-Dīn Muḥammad ibn Muḥammad al-Khaṭīb, Mugnī al-Muḥtāj ilā Ma‘rifah Ma‘ānī Alfāẓ al-Minhāj, Juz 1 Cet. I; t.t.p.: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1415 H/1994 M.

al-Sijistānī, Abū Dāwūd Sulaimān ibn al-Ash‘asi ibn Isḥāq ibn Bashīr al-Azdī, Sunan Abī Dāwūd ma‘a Sharḥ ‘Aun al-Ma‘būd, Juz 1 India: al-Maktabah al-Anṣāriyyah, 1323 H.

al-Syāfi’ī, Abū al-Ḥusain Yaḥyā ibn Abī al-Khair ibn Sālim al-‘Imrānī al-Yamanī, al-Bayān fī mazhab al-Imām al-Syāfi’ī, Juz 2, Cet I, t.t.p.: Dār al-Minhāj, 1421 H - 2000 M.

Syalbī, Muḥammad Musṭafā, al-Madkhal fī al-Fiqhi al-Islāmī Cet. X; Beirut: al-Dār al-Jāmi’iyyah, 1405 H/1985 M.

al-Sūyūṭī, ‘Abd al-Rahman ibn Abī Bakr Jalāluddin, Miftāḥ al-Jannah fī al-Iḥtijāji bi al-Sunnah, Cet. III; Madinah: al-Jāmi’ah al-Islāmiyyah, 1409 H/1989 M.

Syuhbah, Badaruddīn Abū al-Faḍl Muḥammad bin Abī Bakr al-Asadī al-Syāfi‘ī Ibn Qāḍī, Bidāyah al-Muḥtāj fī Syarḥ al-Minhāj, Juz 1 Jeddah Cet. I, Dār al-Minhāj li al-Nasyr wa al-Tawzī, 1432 H/2011 M.

al-‘Utsaimīn, Muḥammad ibn Ṣāliḥ ibn Muḥammad, Fatāwā Nūr ‘alā al-Darb, Juz 8, t.t.p., t.th.

Wiratna Sujarweni, Metodologi Penelitian Yogyakarta: Pustaka Baru Press, 2019.

al-Yamanī, Muḥammad ibn ‘Alī ibn Muḥammad ibn ‘Abdullāh al-Syaukānī, al-Sayl al-Jarrār al-Mutadaffiq ‘Ala Hadā'iq al-Azhar Cet. I; t.t.p.: Dār ibn Hazm, t.th.

al-Qazwīnī, Abd al-Karīm ibn Muḥammad ibn ‘Abd al-Karīm, Abū al-Qāsim al-Rāfiʿī, al-‘Azīz Sharḥ al-Wajīz, al-maʿrūf bi al-Sharḥ al-Kabīr, juz 2 Cet. I; Baerūt: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1417 H /1997 M.

Jurnal Ilmiah

Abdullah, As’ad. “Penggunaan Bahasa Untuk Meningkatkan Efektivitas Pesan Khutbah Jumat.” Interdisciplinary Journal of Communication 2, no. 2( 2017) h. 161-174.

Anis, Anis, Rahmatullah Rahmatullah, dan Kusnadi Kusnadi. “Shalat dan Khutbah Jumat di Sinjai Telaah Fenomena Nongkrong di Luar Mesjid Saat Khutbah.” Jurnal Mimbar: Media Intelektual Muslim Dan Bimbingan Rohani, 6, no. 1, (2020): h. 45-72.

Azhari, Muhammaad, et al. “Optimalisasi Peran Dosen Melalui Khotbah Jumat Sebagai Metode Dalam Mendidik Masyarakat.” Meuseuraya-Jurnal Pengabdian Masyarakat (2023): h. 84-95.

Al Khumaini, Farid, dan Muhammad N Abdurrazaq. “Analisis Komunikasi Dakwah Dalam Khotbah Jumat Menurut Teori Lasswell Terhadap Jemaah Di Masjid Jami At-Taqwa Desa Mekarjaya Kecamatan Gantar.” SALAM: Jurnal Sosial dan Budaya Syar-i 7, no. 5 (2020): h. 1089-1100.

Idris, Fakhrizal, Muhammad Yusram, and Azwar Iskandar. "Salat jumat daring dalam perspektif hukum Islam." BUSTANUL FUQAHA: Jurnal Bidang Hukum Islam 2.1 (2021): 110-129.

Ishak, Mohd Asri, Mohd Norzi Nasir, and Fatin Nazmin Mansor. "ADAB-ADAB MASJID MENGIKUT SUDUT PANDANG IMAM NAWAWI DALAM KITAB RIYADUSSOLIHIN:(THE ADAB IN THE MOSQUE ACCORDING TO THE PERSPECTIVE OF IMAM NAWAWI IN KITAB RIYADUSSOLIHIN)." International Journal of Mosque, Zakat And Waqaf Management (Al-Mimbar) 4.2 (2024): 128-135.

Hafizd, Jefik Zulfikar. "Pengembangan Wakaf Tunai Melalui Dakwah Berbasis Masjid." ORASI: Jurnal Dakwah dan Komunikasi 13.1 (2022): 109-120.

Mubarok, Zahid. “Dakwah, Tabligh, Khutbah.” Tabayyun 2, no. 1 (2021): h. 34-42.

Disertasi, Tesis, Skripsi

Muhammad Khaled, “Wasiat Dalam Khotbah Jumat Dengan Selain Bahasa Arab Perbandingan Antara al-Qalyubi Dan al-Syarwani’’, Skripsi. Banda Aceh: Fak. Syariah dan Hukum Universitas Islam Negeri Ar-Raniry Darussalam-Banda Aceh pada tahun, 2017.

Kurniawan, Iman, “Respon Jamaah Terhadap Khotbah Jum’at Berbahasa Arab di Masjid Al-Hidayah Kota Bengkulu”, Skripsi. Bengkulu: Fak. Ushuluddin Adab dan Dakwah Institut Agama Islam Negeri Bengkulu pada tahun 2019.

Downloads

Published

2026-01-30

How to Cite

Khotbah Jumat Berbahasa A’jam Studi Komparatif Mazhab Hanafi dan Mazhab Syafii: Friday Sermons in Non Arabic Language: A Comparative Study of the Hanafi and Mazhab Syafii. (2026). AL-FIKRAH: Jurnal Kajian Islam, 3(1), 49-71. https://doi.org/10.36701/fikrah.v3i1.2574