Status Rukhsah bagi Musafir dalam Safar Maksiat (Studi Komparatif Pandangan Mazhab Hanafi dan Maliki)
The Legal Status of Rukhsah for t he Traveler in a Journey of Disobediance : A Comparatif Study of the Hanafi and Maliki Schools of Thought
DOI:
https://doi.org/10.36701/fikrah.v3i6.3890Abstract
One of the distinctive features of Islamic teachings is the provision of rukhsah (legal concessions) for travelers in performing acts of worship in order to alleviate hardship. However, when the application of these concessions is broadly extended, particularly to cases of travel undertaken for sinful purposes (safar ma‘ṣiyah), differing opinions emerge regarding whether such concessions are permissible. This study aims to examine the legal status of rukhsah for travelers undertaking sinful journeys through a comparative analysis of the views of the Hanafi and Maliki schools of Islamic jurisprudence. The research questions addressed in this study are as follows: First, what are the views of the Hanafi and Maliki schools regarding the legal status of rukhsah for travelers undertaking sinful journeys? Second, what are the similarities and differences between the Hanafi and Maliki schools concerning the legal status of such concessions? This study employs a qualitative research approach using library research methods. The approaches adopted are normative and comparative. The findings of this study are as follows. First, the Hanafi and Maliki schools differ in their views regarding the granting of rukhsah for sinful journeys. The Hanafi school permits travelers undertaking journeys for sinful purposes to benefit from such concessions, whereas the Maliki school does not permit them to do so. Second, the similarity between the two schools lies in their recognition that travel has specific time and distance limits, as well as legal provisions that must be respected and observed. The difference, however, lies in their respective legal reasoning: the Hanafi school places greater emphasis on general textual evidence supporting the permissibility of such concessions, while the Maliki school applies specific principles of Islamic jurisprudence (qawā‘id fiqhiyyah) to establish their prohibition. The implications of this study are expected to serve as a reference for future researchers conducting similar studies, particularly those addressing the jurisprudence of travel (fiqh al-safar) and comparative Islamic jurisprudence (fiqh muqāran). Furthermore, this study is expected to benefit readers and broaden their understanding of Islamic knowledge.
Downloads
References
Al-Qur’ān al-Karīm.
Buku:
Al-Andalusī, Abū al-Walīd Sulaymān bin Khalaf bin Sa’d bin Ayyūb bin Wāriṡ al-Tujībī al-Qurṭubī al-Bājī. Al-Muntaqā Syarḥ al-Muwaṭṭa’. Juz 3. Cet. I; Mesir: Maṭba’ah al-Sa’ādah, 1332 H/1914 M.
Al-Anṣārī, Abū Yūsuf Ya’qūb bin Ibrāhīm. Al-Kharrāj. Al-Maktabah al-Azhariyah li al-Turāṡ, 1431 H/2010 M.
Al-Anṣārī, Sirāj al-Dīn Abū Ḥafṣ ‘Umar bin ‘Alī. Al-Asybāh wa al-Naẓā’ir. Juz 1. Cet. I; Mesir: Dār Ibn ‘Affān li al-Nasyr wa al-Tawzī‘, 1431 H/2010 M.
Al-Anṣārī, Zakariyyā bin Muḥammad bin Aḥmad bin Zakariyyā. Al-Ḥudūd al-Anīqah wa al-Ta‘rīfāt al-Daqīqah. Cet. I; Beirut: Dār al-Fikr al-Mu‘āṣir, 1411 H/1991 M.
Al-‘Arabī, Abū ‘Āṣim Basyīr Ḍayf bin Abī Bakr bin al-Basyīr bin ‘Umar. Maṣādir al-Fiqh al-Mālikī. Cet. I; Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 1429 H/2008 M.
Al-‘Asqalānī, Abū al-Faḍl Aḥmad bin ‘Alī bin Muḥammad bin Aḥmad bin Ḥajar. Bulūgh al-Marām min Adillah al-Aḥkām. Cet. VII; Riyad: Dār al-Falaq, 1424 H/2003 M.
Al-‘Awāḍī, ‘Abdullāh bin ‘Abduh. Rawḍah al-‘Ābidīn. Cet. I; Yaman: Maktabah al-Jīl al-Jadīd, 1439 H/2018 M.
Badan Pengembangan dan Pembinaan Bahasa. Kamus Besar Bahasa Indonesia. Edisi V. Cet. I; Jakarta: Balai Pustaka, 2016.
Al-Baghdādī, Abū al-Ḥasan ‘Alī bin ‘Umar. Muqaddimah fī Uṣūl al-Fiqh. Cet. I; Riyad: Dār al-Mu‘allimah li al-Nasyr wa al-Tawzī‘, 1420 H/1999 M.
Al-Balkhī, Abū al-Ḥasan Muqātil bin Sulaimān bin Basyīr al-Azdī. Tafsīr Muqātil bin Sulaimān. Juz 5. Cet. I; Beirut: Dār Iḥyā’ al-Turāṡ, 1423 H/2002 M.
Bāsyā, Aḥmad Taymūr. Naẓrah Tārīkhiyyah fī Ḥudūṡ al-Mażāhib al-Fiqhiyyah al-Arba‘ah. Cet. I; Beirut: Dār al-Qādirī li al-Ṭibā‘ah wa al-Nasyr wa al-Tawzī‘, 1411 H/1990 M.
Al-Bayhaqī, Abū Bakr Aḥmad ibn al-Ḥusayn ibn ‘Alī. Al-Sunan al-Kabīr. Cet. I; Kairoh: Markaz Hajar li al-Buḥūṡ wa al-Dirāsāt al-‘Arabiyyah wa al-Islāmiyyah, 1432 H/2011 M.
Al-Dasūqī al-Mālikī, Muḥammad bin Aḥmad bin ‘Arafah. Ḥāsyiyah al-Dasūqī ‘alā al-Syarḥ al-Kabīr. Juz 1. Beirut: Dār al-Fikr, t.th.
Al-Dubayyān, Abū ‘Umar Dubayyān bin Muḥammad. Mawsū‘ah Aḥkām al-Ṣalawāt al-Khams. Juz 18. Cet. I; Mesir: Dār al-Lu’lu’ah li al-Nasyr wa al-Tawzī‘, 1446 H/2024 M.
Al-Dubayyān, Abū ‘Umar Dubayyān bin Muḥammad. Mawsū‘ah Aḥkām al-Ṭahārah, Adillah wa Masā’il wa Qawā‘id wa Ḍawābiṭ. Juz 3. Cet. III; t.t.: t.p., 1436 H/2014 M.
Al-Fāsī, Muḥammad bin al-Ḥasan bin al-‘Arabī bin Muḥammad al-Ḥajwī al-Ṡa‘ālibī al-Ja‘farī. Al-Fikr al-Sāmī fī Tārīkh al-Fiqh al-Islāmī. Juz 1. Cet. I; Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1416 H/1995 M.
Al-Gazālī, Abū Ḥāmid Muḥammad ibn Muhammad. Al-Musṭaṣfā. Cet. I; Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1413 H/1993 M.
Al-Ghaznawī, ‘Umar bin Isḥāq bin Aḥmad al-Hindī. Al-Ghurrah al-Munīfah fī Taḥqīq Ba‘ḍ Masā’il al-Imām Abī Ḥanīfah. Cet. I; t.t.: Mu’assasah al-Kutub al-Ṡaqāfiyyah, 1406 H/1986 M.
Al-Ghazzī, Muḥammad Ṣidqī bin Aḥmad bin Muḥammad Āl Burnū Abū al-Ḥāriṡ. Al-Wajīz fī Īḍāḥ Qawā‘id al-Fiqh al-Kulliyyah. Cet. IV; Beirut: Mu’assasah al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 1416 H/1996 M.
Al-Ḥanafī, Abū Bakr ibn ‘Alī ibn Muḥammad al-Ḥaddādī al-‘Abādī al-Zabīdī al-Yamanī. Al-Jawharah al-Nayyirah. Juz 1. Cet. I; t.t.: al-Maṭba’ah al-Khayriyyah, 1322 H/1904 M.
Hasan, M. Iqbal. Analisis Data Penelitian Statistik. Jakarta: PT Bumi Aksara, 2006.
Ḥawwā, Aḥmad Sa’īd. Al-Madkhal Ilā Mażhab al-Imām Abī Ḥanīfah al-Nu‘mān. Cet. I; Jeddah: Dār al-Andalus al-Khaḍrā’ li al-Nasyr wa al-Tawzī’, 1423 H/2002 M.
Al-Ḥusayn, Maḥmūd bin Aḥmad bin Mūsā bin Aḥmad bin. Al-Bināyah Syarḥ al-Hidāyah. Juz 3. Cet. I; Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1420 H/2000 M.
Ibn Taymiyyah, Syaikh al-Islām Aḥmad. Majmū‘ al-Fatāwā. Juz 7. Madinah: Majma’ al-Malik Fahd li Ṭibā’ah al-Muṣḥaf al-Syarīf, 1425 H/2004 M.
Al-Ju‘fī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad ibn Ismā‘īl Al-Bukhārī. Ṣaḥīḥ al-Bukhārī. Juz 1. Cet. V; Damaskus: Dār Yamāmah, 1414 H/1993 M.
Al-Kāsānī, ‘Alā’ al-Dīn Abū Bakr bin Mas’ūd. Badā’I’ al-Ṣanā’I’ fī Tartīb al-Syarā’I’. Juz 1-2. Cet. I; Mesir: Maṭba‘ah Syarikah al-Maṭbū‘āt al-‘Ilmiyyah, 1327 H/1909 M.
Kelompok Pakar Bahasa. Al-Mu‘jam al-Wasīṭ. Cet. II; Kairo: Majma‘ al-Lughah al-‘Arabiyyah, 1392 H/1972 M.
Al-Kharasyī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad. Syarḥ al-Kharasyī ‘alā Mukhtaṣar Khalīl. Juz 1. Cet. 2; Mesir: al-Maṭba’ah al-Kubrā al-Amīriyyah, 1317 H/1899 M.
M, Hajar. Model-Model Pendekatan dalam Penelitian Hukum dan Fiqh. Cet. I; Yogyakarta: Kalimedia, 2017.
Al-Madanī, Mālik bin Anas bin Mālik bin ‘Āmir al-Aṣbaḥī. Al-Muwaṭṭa’. Juz 1. Cet. I; Uni Emirat Arab: Mu’assasah Zāyid bin Sulṭān Āl Nahyān li al-A’māl al-Khayriyyah wa al-Insāniyyah, 1425 H/2004 M.
Al-Magribī, Syams al-Dīn Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin Muḥammad bin ‘Abd al-Raḥmān al-Ṭarābulusī. Mawāhib al-Jalīl fī Syarḥ Mukhtaṣar Khalīl. Juz 1. Cet. III; Beirut: Dār al-Fikr, 1412 H/1992 M.
Al-Majlis al-A’lā li al-Syu’ūn al-Islāmiyyah. Mausū’ah al-Mafāhīm al-Islāmiyyah al-‘Āmmah. Mesir: al-Majlis al-A’lā li al-Syu’ūn al-Islāmiyyah, t.th.
Majma’ al-Malik Fahd lī Ṭibā’ah al-Muṣḥaf al-Syarīf. Al-Fiqh al-Muyassar fī Ḍaw’i al-Kitāb wa al-Sunnah. Madinah: Majma’ al-Malik Fahd li Ṭibā’ah al-Muṣḥaf al-Syarīf, 1423 H/2002 M.
Al-Mālikī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin ‘Alī bin ‘Umar al-Tamīmī al-Māzarī. Syarḥ al-Talqīn. Juz 1. Cet. I; Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī, 1429 H/2008 M.
Al-Mālikī, Abū al-‘Abbās Syihāb al-Dīn Aḥmad bin Idrīs bin ‘Abd al-Raḥmān. Juz’u min Syarḥ Tanqīḥ al-Fuṣūl fī ‘Ilm al-Uṣūl. Juz 2. Jāmi'ah Ummu al-Qurā, Risālah ‘Ilmiyyah, 1421 H/2000 M.
Al-Mālikī, Burhān al-Dīn bin Farḥūn. Kasyf al-Niqāb al-Ḥājib min Muṣṭalaḥ Ibnu al-Ḥājib. Cet. I; Beirut: Dār al-Gharb al-Islāmī, 1411 H/1990 M.
Manẓūr, Jamāluddīn Muḥammad ibn Mukarram ibn ‘Ālī ibn. Lisān al-‘Arab. Cet. III; Beirut: Dār Ṣādir, 1863.
Al-Mukhtār, Muḥammad Yaḥyā bin Muḥammad. Īṣāl al-Sālik ilā Uṣūl Mażhab al-Imām Mālik. Cet. I; Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 1427 H/2006 M.
Al-Naisābūrī, Abū al-Ḥusayn Muslim ibn al-Ḥajjāj al-Qushayrī. Ṣaḥīḥ Muslim. Juz 1-2. Cet. I; Kairoh: Maṭba’ah ‘Īsā al-Bābī al-Ḥalabī wa Syurakāhu, 1374 H/1955 M.
Al-Naisābūrī, Muḥammad bin Ibrāhīm bin al-Munżir. Al-Ijmā‘. Cet. I; t.t.: Dār al-Muslim, 1425 H/2004 M.
Al Nawwāb, Abd al-Rabb bin Nawwāb al-Dīn bin Gharīb al-Dīn. Asālīb Da‘wah al-‘Uṣāh. Madinah: Al-Jāmi’ah al-Islāmiyyah, 1424 H/2003 M.
Al-Nu’mān, Abū Ḥanīfah. Al-Fiqh al-Akbar. Cet. I; Uni Emirat Arab: Maktabah al-Furqān, 1419 H/1999 M.
Al-Qaḥṭānī, Sa’īd ibn ‘Alī ibn Wahf. Ṣalāt al-Musāfir. Cet. I; Riyad: Maṭba’ah Safīr, 1432 H/2010 M.
Al-Qāsimī, Muḥammad Jamāl al-Dīn ibn Muḥammad Sa’īd ibn Qāsim al-Ḥallāq. Maw’iẓah al-Mu’minīn min Iḥyā’ ‘Ulūm al-Dīn. Beirut: Dār al-Kutub al-‘Ilmiyyah, 1415 H/1995 M.
Al-Qaṭṭān, Mannā’ bin Khalīl. Tārīkh al-Tasyrī’ al-Islāmī. Cet. V; Kairo: Maktabah Wahbah, 1422 H/2001 M.
Al-Qazwīnī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin Yazīd bin Mājah. Sunan Ibn Mājah. Cet. I; Beirut: Dār al-Risālah al-‘Ālamiyyah, 1430 H/2009 M.
Al-Qurasyī, Abū al-Fidā’ Ismā'īl bin ‘Umar bin Kaṡīr. Tafsīr al-Qur’ān al-'Aẓīm. Cet. I; Saudi: Dār Ibn al-Jawzī li al-Nasyr wa al-Tawzī’, 1431 H/2009 M
Al-Qurṭubī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin Aḥmad al-Anṣārī. Al-Jāmi‘ li Aḥkām al-Qur’ān. Juz 2. Cet. 2; Mesir: Dār al-Kutub al-Miṣriyyah, 1384 H/1964 M.
Al-Qurṭubī, Abū ‘Umar Yūsuf bin ‘Abdillāh bin Muḥammad bin ‘Abd al-Barr bin ‘Āṣim al-Namarī. al-Kāfī fī Fiqh Ahli al-Madīnah. Juz 1. Cet. I; Riyad: Maktabah al-Riyāḍ al-Ḥadīṡah, 1400 H/1980 M.
Sālim, ‘Aṭiyyah bin Muḥammad. Syarḥ Bulūgh al-Marām. Juz 92. t.t.: Mawqi’ al-Syabakah al-Islāmiyyah, t.th.
Al-Ṣāwī al-Mālikī, Aḥmad bin Muḥammad. Bulghah al-Sālik li Aqrab al-Masālik ilā Mażhab al-Imām Mālik (Ḥāsyiyah al-Ṣāwī ‘alā al-Syarḥ al-Ṣaghīr). Juz 1. Mesir: Maktabah Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī, 1372 H/1952 M.
Al-Ṣaymarī, Abū ‘Abdillāh Ḥusain bin ‘Alī. Akhbār Abī Ḥanīfah wa Aṣḥābih. Cet. V; Beirut: ‘Ālam al-Kutub, 1405 H/1985 M.
Situmorang, Syafrizal Helmi, dkk. Analisis Data untuk Riset Manajemen dan Bisnis. Medan: USU Press, 2010.
Sutisna, dan Abdurrahman Misno. Metodologi Penelitian Hukum Islam Berbasis Metode Ushul Fiqh. Cet. I; Bogor: Uika Press, 2019.
Al-Suwaydān, Ṭāriq. Al-Ḥanafiyyah al-Nu‘mān. Cet. III; Kuwait: Syarikah al-Ibdā’ al-Fikr, 1433 H/2012 M.
Al-Syaibānī, Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin al-Ḥasan bin Farqad. Al-Aṣl. Cet. I; Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 1433 H/2012 M.
Al-Syāshī, Abū ‘Alī. Uṣūl al-Syāshī. Beirut: Dār al-Kitāb al-‘Arabī, 1404 H/1982 M.
Al-Syāṭibī, Abū Isḥāq Ibrāhīm bin Mūsā bin Muḥammad al-Lakhmī. Al-Muwāfaqāt. Juz 1. Cet. I; t.t.: Dār Ibn ‘Affān, 1417 H/1997 M.
Al-Tirmiżī, Muḥammad ibn ‘Īsā ibn Sawrah ibn Mūsā ibn al-Ḍaḥḥāk. Sunan al-Tirmiżī. Juz 1 dan 4. Cet. II; Mesir: Syarikah Maktabah wa Maṭba’ah Muṣṭafā al-Bābī al-Ḥalabī, 1395 H/1975 M.
Al-Tuwayjirī, Muḥammad ibn Ibrāhīm ibn ‘Abdillāh. Mawsū’ah al-Fiqh al-Islāmī. Juz 2. Cet. I; Saudi: Bayt al-Afkār al-Duwaliyyah, 1430 H/2019 M.
‘Ubaid, Hājjah Kawkab. Fiqh al-‘Ibādāt ‘alā al-Mażhab al-Mālikī. Cet. I; Damaskus: Maṭba’ah al-Insyā’, 1406 H/1986 M.
Untung, Slamet. Metodologi Penelitian. Cet. I; Yogyakarta: Litera, 2019.
‘Uwayḍah, Muḥammad Naṣr al-Dīn Muḥammad. Faṣl al-Khiṭāb fī al-Zuhd wa al-Raqā’iq wa al-Ādāb. Juz 4. t.t.: t.p., 1432 H/2011 M.
Waḥdah al-Baḥṡ al-‘Ilmī. al-Mażāhib al-Fiqhiyyah al-Arba’ah. Cet. I; Kuwait: Idārah al-Iftā’, 1436 H/2015 M.
Al-Wā’ilī, Muḥammad bin Ḥammūd. Bughyah al-Muqtaṣid, Syarḥ Bidāyah al-Mujtahid li Ibn Rusyd al-Ḥafīd. Juz 4. Cet. I; Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 1440 H/2019 M.
Warson, Achmad. Al-Munawwir Indonesia Arab. Surabaya: Pustaka Progresif, 2007.
Wizārah al-Awqāf wa al-Syu’ūn al-Islāmiyyah. Al-Mawsū‘ah al-Fiqhiyyah al-Kuwaytiyah. Kuwait: Wizārah al-Awqāf wa al-Syu’ūn al-Islāmiyyah, 1404-1427 H.
Al-Żahabī, Syams al-Dīn Abū ‘Abdillāh Muḥammad bin Aḥmad bin ‘Uṡmān bin Qāymāz. Manāqib al-Imām Abī Ḥanīfah wa Ṣāḥibayh. Cet. III; India: Lajnah Iḥyā’ al-Ma’ārif al-Nu’māniyyah, 1408 H/1987 M.
Al-Zamakhsyarī, Jārullāh Abū al-Qāsim Maḥmūd bin ‘Umar. Al-Ru’ūs al-Masā’il: al-Masā’il al-Khilāfiyyah bayna al-Ḥanafiyyah wa al-Syāfi‘iyyah. Cet. I; Beirut: Dār al-Basyā’ir al-Islāmiyyah li al-Ṭibā‘ah wa al-Nasyr wa al-Tawzī‘, 1407 H/1987 M.
Al-Zarkasyī, Abū ‘Abdillāh Badr al-Dīn Muḥammad bin ‘Abdillāh bin Bahādir. Al-Baḥr al-Muḥīṭ fī Uṣūl al-Fiqh. Juz 2. Cet. I; Riyadh: Dār al-Kutub, 1414 H/1994 M.
Al-Ẓufairī, Maryam Muḥammad Ṣāliḥ. Muṣṭalaḥāt al-Mażāhib al-Fiqhiyyah wa Asrār al-Fiqh al-Marmūz fī al-A‘lām wa al-Kutub wa al-Ārā’ wa al-Tarjīḥāt. Cet. I; Beirut: Dār Ibn Ḥazm, 1422 H/2002 M.
Al-Zuḥaylī, Muḥammad Muṣṭafā. Al-Qawā’id al-Fiqhiyyah wa Taṭbīqātuhā fī al-Mażāhib al-Arba’ah. Juz 2. Damaskus: Dār al-Fikr, 1427 H/2006 M.
Al-Zuḥaylī, Muḥammad Muṣṭafā. Al-Wajīz fī Uṣūl al-Fiqh al-Islāmī. Cet. II; Damaskus: Dār al-Khayr li al-Ṭibā’ah wa al-Nasyr wa al-Tawzī’, 1427 H/2006 M.
Al-Zuḥaylī, Wahbah ibn Muṣṭafā. Al-Fiqh al-Islāmī wa Adillatuhu. Cet. IV; Damaskus: Dār al-Fikr, 1989.
Jurnal Ilmiah:
Muhajir. “Pendekatan Komparatif dalam Studi Islam.” Al-Munqidz 2, no. 2 (2013): h. 42-48.
Muqit, Abd. “Hukum dan Rukhsah Puasa dalam Perspektif Fakhrudin Al-Razi dan Musthafa Al-Maraghi: Studi Interpretasi dengan Pendekatan Tafsir Ahkam.” Semiotika-Q 3, no. 2 (2023): h. 324-342.
Wanji, Marnis, dkk. “Penerapan Metode Deduktif dan Induktif dalam Manajemen,” Jurnal Manajemen dan Pendidikan Agama Islam 3, no. 2 (2025): h. 239-250.
Disertasi, Tesis, dan Skripsi:
Afriani, Nanda. “Hukum Mengqasar Salat dalam Safar Maksiat”. Skripsi. Makassar: Fak. Syariah STIBA Makassar, 2021.
Alfi, Muhammad. “Konsep Safar dan Rukhsah dalam Perjalanan Menurut Tafsir Ibnu Katsir dan Tafsir al-Azhar”. Skripsi. Riau: Fak. Ushuluddin UIN Sultan Syarif Kasim Riau, 2023.
Juliana, Rika. “Hukum Menjama’ dan Mengqasar Salat (Studi Perbandingan Mazhab Hanafi dan Mazhab Syafi’i)”. Skripsi. Banda Aceh: Fak. Syariah dan Hukum UIN Ar-Raniry Darussalam, 2017.
Syamsiyah, Siti. “Tinjauan Hukum Islam Terhadap Musafir yang Melakukan Hubungan Suami Istri Pada Siang Hari Bulan Ramadhan”. Skripsi. Curup: Fak. Syariah dan Ekonomi Islam IAIN Curup, 2020.
Zulfikar, Adryan. “Konsep Rukhsah Menurut Mazhab Syafii”. Skripsi. Makassar: Fak. Syariah STIBA Makassar, 2017.
Situs dan Sumber Online:
“Al-Ma’ṣiyah: Anwā’uhā wa Ṭarīq Tajannubihā”. Islam.web, https://www.islamweb.net/ar/fatwa/35526/ (09 Juni 2026).
Downloads
Published
Issue
Section
License
Copyright (c) 2026 Mukran H. Usman, Nirwana Nirwana, Ridwan Ridwan

This work is licensed under a Creative Commons Attribution-NonCommercial-ShareAlike 4.0 International License.






